نظري مجدد بر طراحي ، تصحيح و تحليل آزمون هاي تشريحي
مقدمه
با توجه به اين كه در آموزش و پرورش فعلاً ،آزمون ها ، به خصوص آزمون هاي تشريحي كاربرد بيشتري دارند؛ و در هر مدرسه در هر سال ده ها آزمون به اين روش ساخته و مورد استفاده قرار مي گيرد، لذا آشنائي كامل تر با نحوه طراحي اين آزمون ها از امور ضروري مي باشد؛ ما در اين مجال اشاره اي كوتاه به نحوه تدوين اين نوع آزمون ها داريم .كساني را كه نياز مند اطلاعات بيشتر هستند؛ به كتاب هاي تخصصي كه در پايان اين مقاله و در بخش منابع آمده است ارجاع مي دهيم .
طراحي آزمون هاي كوتاه پاسخ
آزمون هاي تشريحي را با توجه به آزادي عمل آزمون شونده در پاسخ دادن به سوال هاي آزمون ؛به دو دسته گسترده پاسخ و محدود پاسخ تقسيم مي كنند.در آزمون هاي گسترده پاسخ آزمون شونده هم از لحاظ زمان و هم از لحاظ مقدار پاسخ آزادي كامل دارد؛ ولي در آزمون هاي محدود پاسخ آزمون شونده محدودبوده و آزادي كامل ندارد، وصورت سوال، او را ملزم مي سازد كه تا پاسخ خود را در چهار چوب و شرايطي خاص محدود كند؛ اين سوال ها براي آزمون شونده ، هم از لحاظ زمان و هم از لحاظ مقدار پاسخ محدوديت هايي را قائل مي شود .در واقع ما در آزمون هاي محدود پاسخ ، با محدود كردن پاسخ ها ،تصحيح پاسخ ها را هماهنگ تر و آسانتر مي كنيم. بيشتر سوالات ساخته شده در مدارس خصوصاً در دوره متوسطه از نوع آزمون هاي محدود پاسخ هستند . مدافعان سوالات تشريحي محاسن زير را براي سوالات تشريحي بر شمرده اند :
1 - تهيه اين نوع سوال ها نسبت به سوالات عيني آسانتر است .
2 - اين نوع سوالات تنها وسيله موجود سنجش توانائي آزمون شونده در پروراندن جواب سوالها و بيان آن ها است.
3 – اين آزمون ها توانائي پاسخ دادن به سوالات را مي سنجد نه توانائي انتخاب (همانند سوالات چهار گزينه اي و …)پاسخ ها را.
4 – اين آزمون ها موقعّيت هاي واقعي تري را از آزمون هاي عيني به آزمون شوندگان عرضه مي كنند.
در مقابل طرف داران اين سوال ها ،عدّه اي معايب زير را براي اين آزمون ها بر شمرده اند :
1 – اين آزمون ها نمونه كوچكي از محتواي درس و هدف ها ي آموزشي را اندازه مي گيرند. ( يعني در يك آزمون تشريحي تعداد كمي سوال مي توان مطرح كرد)
2 – تصحيح برگه هاي امتحاني اين گونه آزمون ها نمي تواند با دقت و به طور عيني (همانند آزمون هاي چهار گزينه اي و … ) انجام گيرد، يعني اصلاح برگه هاي امتحاني بيشتر وابسته به نظر مصحح است و عيني نمي باشد.
3 – تصحيح برگه هاي امتحاني اين آزمون ها بسيار وقت گير است. با توجه به تشريحي بودن سوالات مصحح بايد تمام پاسخ ها را دقيقاً بخواند؛و اين امر بسيار وقت گير خواهد بود.
معلّمان براي تهيّه ي يك آزمون مناسب مي توانند؛ چهار تذكر مهم را مد نظر قرار دهند(هومن ،1372) 1 – در نوشتن آزمون همواره پيش نويس آن را به خاطر داشته باشيد و به آن توجه كنيد.2- پيش نويس آزمون را آماده كرده و آن ها را بعد از چند روز مجدداً مورد بررسي قرار دهيد. 3- سعي كنيد يك يا چند نفر از همكاران شما( همكاران هم رشته اي )سوال هاي آزمون شما را بررسي كنند تا در صورت نامناسب بودن سوالي ، از آن انتقاد كنند. 4 - در پيش نويس سوالات بيش از تعداد مورد نياز سوال تهيه كنيد.
براي دوري از معايب اين نوع سوالات بايد به گونه اي سوالات طراحي شوند كه تا حد امكان از معايب اين سوالات كاسته شود. براي همين منظور در تدوين سوالات تشريحي رعايت قواعد زير لازم و ضروري مي نمايد.(سيف ،1378)
1 - در نوشتن صورت سوال ها با رعايت جدول بارم بندي ( يا تهيّه ي جدول مشخصات دو بعدي هدف - محتوا ) دقت شود ،كه سوال ها به طور مستقيم به هدف هاي آموزشي مربوط شوند.
2- سوال هاي تشريحي، تنها به اندازه گير ي هدف هائي محدود شوند كه با ساير آزمون ها قابل اندازه گيري نمي باشند.
3 – صورت سوالات تشريحي را با عبارات و كلمات واضح و روشن بنويسيد و از كلي گويي و از ابهام پرهيز كنيد.
4- به جاي به كار بردن كلمات "چه كسي"،"چه وقت"،"كجا" ومانند اين ها از كلماتي مانند "چرا"،"چگونه "،"به چه دليل" و مانند اين ها استفاده شود چون اين كلمات سطوح بالاتر يادگيري را مي سنجند.( در حيطه شناختي )
5 – به آزمون شوندگان اجازه انتخاب چند سوال از ميان تعدادي سوال را ندهيد.
6 – براي پاسخ دادن به سوال ها ،زمان كافي در نظر بگيريد و حدالامكان زمان هر سوال را به طور جداگانه مشخص كنيد.(حداقل زمان كل امتحان را در صفحه اول سوالات قيد كنيد )
7 – با نوشتن سوال هايي كه به جواب كوتاه نياز دارند، تعداد سوالات را افزايش دهيدو مشكل نمونه گيري را با اين روش حل كنيد.( چون در سوالات تشريحي به اجبار تعداد محدودي سوال مي توان گنجانيد )
8 – عواملي را كه در ارزشيابي دخالت خواهيد داد از پيش تعيين كنيد و آن ها را به اطلاع آزمون شوندگان برسانيد( تهيه بارم اصلاح قبل از شروع به اصلاح برگه ها و در صورت امكان قبل از اخذ امتحان)
پيشنهاد مي شود (سيف ،1378) قبل از تكثير سوالات و اجراي آزمون از بابت موارد زير اطمينان كامل حاصل كرد.
1- آيا سوال هاي شما تنها آن دسته از هدف هاي آموزشي را شامل مي شوند؛ كه با انواع ديگرآزمون ها به خوبي قابل اندازه گيري نيستند؟
2 - آيا سوال هاي شما به هدف هاي آموزشي تان مربوط مي شوند ؟
3 – آيا سوال هاي شما طوري نوشته شده اند كه آزمون شوندگان را به سوي پاسخ هاي مورد انتظار هدايت كنند؟ يعني :
الف . آيا سوالات به زمينه مشخصي محدود شده اند؟
ب . آيا كلمات توصيفي مانند "حل كنيد "،"مقايسه كنيد"،"تعريف كنيد"را به جاي "بحث كنيد"يا "بررسي كنيد" به كار برده ايد؟
ج . آيا براي سوال هاي گسترده پاسخ آزمون شوندگان را از طريق دادن راهنمائي هاي اختصاصي به جواب دادن هدايت كرده ايد؟
4 – آيا شمادر سوال هايتان شما موقعيّت هاي تازه اي را به كار برده ايد؛ به گونه اي كه اصالت فكري آزمون شوندگان را بر انگيزاند؟
5- آيا سوال هاي شما از جهات زير متناسب با آزمون شونده گان است؟
الف . سطح دشواري
ب . زماني كه در اختيار آزمون شوندگان قرار مي دهيد.
ج . پيچيدگي مطلب
6- آيا از همه آزمون شوندگان خواسته ايد كه به همه سوالات پاسخ دهند؟
در واقع بعد از اطمينان از پاسخ مثبت به سوال هاي بالا مي توان به تكثير سوالات امتحاني تشريحي كوتاه پاسخ پرداخت و در غير اين صورت بهتر است اشكالات مورد نظر را بر طرف كرد و بعد اقدام به تكثير سوالات آزمون پرداخت.
دراينجا نمونه ي سوالي را كه از جغرافيا به صورت نامناسب تهيه شده است مطرح مي نماييم.
به نظر شما چرا زبان عربي از زبان هاي مهم دنيا است؟
سوال بالا را مي توان به صورت زير تغيير داد تا شكل مناسبي پيدا كند.
دليل اهمّيت زبان عربي چيست؟
قواعد تصحيح سوالات تشريحي
براي كاهش ذهني بودن امر تصحيح و نمره گذاري امتحانات انشايي و كاستن از نظر شخصي مصّحح در نمره گذاري ورقه هاي امتحاني رعايت نكات زير مهم به نظر مي رسد.
1 -پاسخ سوال ها را براساس هدفي كه سوال را طرح كرده ايد تصحيح كنيد.
2 – با نوشتن يك پاسخ نمونه به سوال مورد نظر از دخالت عوامل غير مربوط جلو گيري كنيد.
3 – سوالات را يك به يك اصلاح كنيد؛ يعني ابتدا سوال شماره 1 تمام ورقه ها را تصحيح كرده و بعد به سراغ سوال دوم برويد ، و تمام سوالات را به اين صورت تصحيح كنيد.
4 – ورقه ها را بدون توجه به نام صاحب ورقه تصحيح كنيد.
5 – در صورتي كه ورقه ها را در اختيار دانش آموزان قرار خواهيد داد نظرات خود را ،راجع به جواب دانش آموزان در مقابل آن بنويسيد.
6 – در صورت امكان از يكي از همكاران ( هم رشته اي ) خود بخواهيد كه چند سوال را كه شما تصحيح كرده ايد، دوباره اصلاح كنند.
7 – تمام پاسخ هاي آزمون شوندگان به يك سوال را در يك جلسه و بدون وقفه زماني تصحيح كنيد.
8 – از روش تحليلي در نمره گذاي (در آزمون هاي پيشرفت تحصيلي) استفاده كنيد. به اين صورت كه پاسخ نمونه را به اجزاي كوچكتري تقسيم كرده و به هر قسمت امتياز جداگانه اي در نظر بگيريد.
با رعايت موارد بالا ميزان دقت نمره گذاري در آزمون هاي تشريحي بسيار بالا مي رود ؛ و در غير اين صورت نمره گذاري ورقه بيشتر تحت تاثير نظر مصحّح بوده و اوراق امتحاني در مقايسه با هم متقاوت نمره گذاري خواهند شد.
تحليل سوالات آزمون هاي تشريحي
بيشتر تحليل سوال ها درآز مون هاي عيني متداول است ولي در آزمون هاي تشريحي نيز براي تحليل سوالات و بررسي اشكال هاي سوالات كاربرد دارد روشي كه در زير مطرح مي شود روشي است كه ويتني و سيبرز براي اين نوع آزمون ها مطرح كرده است .براي اقدام به تحليل تك تك سوالات محاسبه دو شاخص به نام هاي ضريب دشواري و ضريب تميز الزامي مي باشد كه در زير به نحوه محاسبه هر يك از اين ضرايب مي پردازيم و بعد نحوه تفسير هريك از ضرايب را مورد بررسي قرار مي دهيم.
ضريب دشواري و ضريب تميز
بعد از اينكه آزمون درمورد يك گروه اجرا كرديم و ورقه ها ي آن ها را اصلاح نموديم اوراق امتحاني را به ترتيب نمرات به صورت نزولي و يا صعودي مرتب مي كنيم و 25 درصد ورقه ها را از نمرات بالا به عنوان گروه قوي و 25 درصد ورقه ها را از پايين به عنوان گروه ضعيف انتخاب مي نماييم .براي هر سوال مجموع نمرات گروه بالا و پايين را حساب مي نماييم و از فرمول هاي زير براي محاسبه ضريب دشواري و ضريب تميز استفاده مي كنيم.
ضريب دشواري
ضريب تميز
دراين فرمول ها :
مجموع نمره هاي افراد يا برگه هاي گروه بالا (25 درصد بالا )
مجموع نمره هاي افراد يا برگه هاي گروه پايين (25 درصد پايين )
تعداد برگه هاي 25 درصد گروه مورد نظر
پايين ترين نمره ممكن در سوال
بالاترين نمره ممكن در سوال
با استفاده از فرمول هاي بالا مي توان براي تك تك سوالات ضريب دشواري و ضريب تميز محاسبه كرد ولي بعد از محاسبه اين ضرايب چگونه مي توان از اين ضرايب استفاده كرد؟عددي كه در ضريب دشواري به دست مي آيد بين صفر و يك است.ضريب دشواري يك به اين معني است كه تمام آزمودني ها به سوال مورد نظر جواب درست داده اند و اين به اين معنا است كه سوال مورد نظر بسيار آسان بوده است ولي ضريب دشواري صفر به اين معني است كه هيچكس به سوال مورد نظر جواب درست نداده است و در واقع سوال بسيار دشواري است در عمل ضريب دشواري به دست آمده بين صفر و يك مي باشد واين ضريب هر چه قدر به يك نزديك تر باشد سوال مورد نظر سوال آساني است و هر قدر سوال مورد نظر به صفر نزديك تر باشد بيانگر اين است كه سوال مورد نظر سوال دشواري است .
عددي كه در ضريب تميز به دست مي آيد معمولا بين صفر و يك است.ضريب تميز يك به اين معني است كه سوال مود نظر توانسته است كه بين گروه قوي و ضعيف تفاوت قايل شود و هدف آزمون هم اين است ولي ضريب تميز صفر به اين معني است كه سوال مورد نظر نتوانسته است بين دو گروه قوي و ضعيف تفاوت قايل شود و در واقع سوال مناسبي براي جدا كردن كروه قوي و ضعيف نمي باشد. در عمل ضريب تميز به دست آمده بين صفر و يك مي باشد واين ضريب هر جه قدر به يك نزديك تر باشد سوال مورد نظر سوال داراي قدرت تميز مناسبي است و هر قدر سوال مورد نظر به صفر نزديك تر باشد بيانگر اين است كه سوال مورد نظر توانايي جدا كردن دو گروه قوي و ضعيف را از هم ندارد اما گاهي اتفاق مي افتد كه ضريب تميز به دست آمده منفي مي باشد و اين به آن معنا است كه سوال مورد نظر سوال نامناسبي است كه نياز به تجديد نظر دارد و يا اين كه دانش آموزان مطلب مورد نظر را به درستي ياد نگرفته اند.
فهرست منابع:
- سيف ، علي اكبر (1378)روشهاي اندازه گيري و ارزشيابي آموزشي،تهران:انتشارات دوران.
- سيف ، علي اكبر ،اندازه گيري و ارزشيابي پيشرفت تحصيلي،تهران:انتشارات آگاه.
- هومن،حيدر علي.(1372)اندازه گيري هاي رواني و تربيتي و فن تهيه تست ، تهران : انتشارات پارسا.
